- www.mynkamer.eu -Thomas Dominicus Regout in de Zonneberg in 1842

‘Bezoekers opgespoord’ is een door John Caris in het leven geroepen rubriek in de S.O.K. info, het ledenblad van de Studiegroep Onderaardse Kalksteengroeven. Een rubriek die niet alleen Caris maar ook andere sokleden de gelegenheid geeft om opschriften van beroemde of minder beroemde personen voor het voetlicht te brengen. In dit artikel iets over een bezoeker die ik heb opgespoord. In deze beschrijving wil ik niet alleen ingaan op de maker van het opschrift, Thomas Regout, industriëel te Maastricht maar ook bij de negatieve beeldvorming over de ‘Regouts’ een paar kanttekeningen plaatsen.
In de parallelgang naast de ‘Bloemenweg’ staat op de hoek van een pilaar een opschrift in ‘rood krijt’ van Thomas Regout uit 1842. Twee pilaren verwijderd van de ‘dikke pilaar’ aan de bloemenweg. In deze gangen staan veel opschriften uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Het moet een plek zijn geweest waar berggidsen hun bezoek het toestond hun naam te vereeuwigen. Want het staat er vol met soortgelijke opschriften van bekende en minder bekende personen.

afbeelding 2. de lokatie van het opschrift

afb. 2. de lokatie van het opschrift in het Zonneberggangenstelsel van de Sint Pietersberg

Het opschrift van Thomas Regout is helaas zwaar beschadigd en gedeeltelijk onleesbaar geworden. Het ziet er nogal ‘uitgewreven’ en verweerd uit. Over de oorzaak van deze beschadiging valt niks met zekerheid te zeggen. Vermoedelijk hebben mensen tegen de muur geleund en zo die opschriften uitgeveegd. Een mogelijke verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat dit gebruikssporen zijn van vluchtelingen die tijdens de bevrijding van Maastricht, tussen 4 en 14 september 1944 hier in deze gangen verblijf hielden.¹ Er staan veel andere aanwijzingen in de aanpalende gangen die op dit gebruik duiden. Een andere mogelijke verklaring voor de verwering zou tocht kunnen zijn. De inscripties zouden dan zijn verweerd in de tijd dat door de afgraving van de ENCI een flinke tocht is ontstaan in dit deel van het gangenstelsel. Door de bouw van de ‘ENCI-muren’ is het resterende gangenstelsel gevrijwaard van excessieve verwering.

Een beladen naam

De naam Regout kent al decennia een beladen invulling door de slechte werk- en woonomstandigheden die de arbeiders van Regout

kenden. Dat deze woon- en werkomstandigheden weinig florissant waren behoeft geen betoog. Ook een van mijn voorouders, Hubertus Vincentius Honée, was werkzaam voor Regout als meester glasslijper in de glasfabriek. Hij kende die uitzichtloze werkomstandigheden als zovelen, maar heeft die als ‘meester’ waarschijnlijk niet persoonlijk aan den lijve ondervonden. Vaklui met een opleiding werden beter betaald en bezaten een hogere sociale status.

Een eenzijdige beeldvorming

Het probleem betreffende de negatieve beeldvorming van Regout is tweeledig. Enerzijds moeten we waken voor generalisaties. Dat wil zeggen dat wat de ene Regout fout gedaan heeft, niet automatisch ook de andere leden van die familie verkeerd gedaan hebben. Dat de uitkomsten van de Parlementaire Enquête in 1887 2 Petrus Alexander Regout terecht in een verkeerd daglicht stelde wil niet automatisch inhouden dat zijn vader, Petrus Laurentius Regout ook gemeen en harteloos was. Waarschijnlijk heeft de lezer ondertussen ontdekt dat er meerdere leden van dezelfde familie ondernemer waren. En als zeven(!) leden dezelfde naam hebben levert dat grote verwarring op. Daarnaast waren nog andere leden van die familie gelijktijdig of successievelijk actief als ondernemer. Een van hen was Thomas Regout.

Een ander referentiekader

Anderzijds moeten we opletten om deze geschiedenis van toen te bekijken (en te beoordelen) door een moderne bril. Als we vandaag de dag kinderen van 12 jaar in een fabriek werkdagen laten maken van 14 uur voor een 8 cent per uur dan is dat erg wreed en gelukkig ook bij wet, via het ‘kinderwetje’ van Van Houten, verboden. Maar als we ons verplaatsen naar het verpauperde Maastricht aan het begin van de 19de eeuw dan kunnen we niet ontkennen dat de fabrieken van Regout in die tijd ook hebben bijgedragen aan de werkgelegenheid en dus de Maastrichtse bevolking de mogelijkheid gegeven hebben om zelf te voorzien in hun eerste levensbehoeften.
Die verpaupering zette in vanaf de tweede helft van de 18de eeuw. Maastricht was toen nog een vestingstad met een garnizoen. Maar het garnizoen was stilaan ingekrompen van circa 6000 soldaten tot ongeveer 2800 soldaten in 1830. Er was voor de Maastrichtse schoenlappers, bierbrouwers, kroegbazen enz. steeds minder te verdienen aan de soldaten. Metselaars, blokbrekers, timmerlieden verrichtten onderhoudswerkzaamheden aan de vesting die eigenlijk constant opgelapt moest worden. Maar echt scheutig met orders was de leiding der vesting nooit, eigenlijk alleen als er sprake was van een acute oorlogsdreiging.³
De aanleg van de Tongersesteenweg van Luik naar Tongeren, had tot gevolg dat het Luikse verkeer niet langer hoofdzakelijk via de Maas liep. Maastricht viste achter het net en verdiende niets meer aan dit handelsverkeer.
Daarnaast waren de gevolgen van de Franse overheersing (1794-1813) nog merkbaar in Maastricht. In 1830 waren 7000 Maastrichtenaren, dat is eenderde van de inwoners geheel afhankelijk van het Burgerlijk Armbestuur.⁴ Een jongedame die in 1839 de stad bezoekt schrijft in haar dagboek: “Maastricht levert anders niets fraais op er heerscht veel armoede ten gevolge het 9-jarige verkeer in staat van beleg. Er wordt veel gebeedelt en men kan geene voet verzetten of men wordt gevraagd.”⁵ In deze omstandigheden zullen mensen graag aan de slag gegaan zijn in een van de fabrieken van de Regouts. De slechte werkomstandigheden werden voor lief genomen. Op dit punt is een parallel verschijnsel met de ‘offers’ die de arbeiders na 1945 bij de wederopbouw graag gemaakt hebben om Nederland er weer bovenop te krijgen. Lage lonen en hard werken werd toen ook zonder te protesteren voor lief genomen want deze mensen konden niet alleen terugzien op een gruwelijke wereldoorlog maar ook op de lange periode van economische crisis waarin de wereld ondergedompeld was sinds de beurskrach van de New Yorkse beurs op ‘zwarte donderdag’ 24 oktober 1929. Kortom moet je oog hebben voor de geest-des-tijds van toen voordat je een oordeel velt.

Jong geleerd, oud gedaan

Bovendien is ons besef dat kinderen echt kinderen zijn, en dus anders dan volwassenen, een modern besef. In de vroeg moderne tijd werden kinderen gezien als kleine volwassenen of in elk geval vanuit het uitgangspunt ‘jong geleerd is oud gedaan’. In de zestiende en zeventiende eeuw moesten kinderen ook al lange dagen werken, hoewel ze minder zwaar werk kregen toebedeeld dan volwassenen. In de moderne tijd groeide stilaan het besef dat kinderen anders behandeld moesten worden.⁶ Dit leidt in Nederland tot het beroemde ‘kinderwetje’ van Samuel van Houten (1874). Dat er weinig veranderde door deze wet leidde tot een Parlementaire Enquête in 1887 waarbij de werkomstandigheden van een aantal Nederlandse bedrijven onderzocht werden. Dat de Maastrichtse bedrijven zeker niet werden overgeslagen spreekt voor zich. In tegenstelling tot de aardewerk- en glaswerkfabrieken van zijn broer was er op de werkomstandigheden in de fabriek van Thomas weinig aan te merken! Maar dat hebben de stichters nooit mogen meemaken; Petrus Laurentius Regout overleed in 1878 en Thomas Dominicus al in 1862.

afb. 3. Thomas Regout geportretteerd

Wie was Thomas Regout?

Thomas Dominicus Regout werd geboren op 17 maart 1805 te Maastricht en is aldaar overleden op 4 juli in 1862. Hij ligt begraven op de openbare begraafplaats aan de Tongerseweg. Zijn vader is Petrus Leonardus Dominicus Regout, zijn moeder Maria Nijsten. Het gezin brengt vijf kinderen voort; de bekende oprichter van de aardewerkfabriek: Petrus Laurentius Regout (1801-1878), Johannes Thomas Regout (1803-1871) en de hoofdpersoon in deze beschrijving: Thomas Dominicus Regout (1805-1862). Twee kinderen overlijden op zeer jonge leeftijd.⁷ Thomas huwde met Jeannette Ghijsen en kreeg zeven nakomelingen. Twee zonen: Theophile (1835-1890), Oscar Regout (1-4-1849-…) en 5 dochters: Marie Leonie (1838-6.2.1906), antoinette (…-…), Ernestine (1847-9.6.1930), Caroline, Victorine(1844-16.6.1908).

Industriëel, uit een ondernemend nest

Voor het eerst in 1834 wordt Thomas’ naam vermeld als hij mede-eigenaar wordt van de spijkerfabriek van P. Regout en J.G. Lambriex. Daarna genoemd: ‘de Nieuwe Nederlandsche spijkerfabriek van P. en T. Regout en J.G. Lambriex te Maastricht’.⁸ Dat deze fabriek opgericht werd in 1834 is een opmerkelijke zaak; midden in de roerige tijden van de Belgische Opstand (1830-1839). Dit speelde Thomas en consorten in de hand want de ‘Hollanders’ wilden niet langer afhankelijk zijn van de Waalse spijkerfabrikanten en bovendien de inwoners werkgelegenheid bieden. Men moet zich realiseren dat door het instellen van het ‘cultuurstelsel’ in Nederlands-Indië een grote vraag was ontstaan naar spijkers. Spijkers waren een belangrijk bouwmateriaal voor de houten vloot van de Nederlandse Handel-Maatschappij (NHM). Deze maatschappij handelde in koloniale waren. De Verenigde Oostindische Compagnie, de V.O.C. was in 1798 failliet gegaan.

Om Nederlands-Indië weer winstgevend te maken had de Nederlandse overheid het cultuurstelsel ingevoerd in 1830. De Javaanse ‘inlanders’ werden verplicht om 1/5 van hun akkerland te verbouwen met gewassen die Nederland verplicht gesteld hadden. Koffie, tabak, suiker en indigo. Deze producten moesten dan als pacht afgestaan worden. Zo kwam Nederland gratis aan deze producten. Die werden door de NHM naar Nederland vervoerd en hier met een aardige winst verkocht. Al in 1831 boekte de NHM een behoorlijke winst! Maar de misstanden die hieruit voortvloeiden werden pas veel later pakkend beschreven in Multatuli’s ‘Max Havelaar, of de koffieveilingen der Nederlansche Handelmaatschappij’, uitgegeven werd in 1859.
Door middel van subsidies en de bemoeienissen van de overheid kon de spijkerfabriek haar productie en marktgebied vergroten.⁹ Een contract met de Nederlandse Handel-Maatschappij boorde ook het afzetgebied van Nederlands-Indië aan. Maar in 1843 was het alweer droevig gesteld met de fabriek. Lambriex en Petrus Regout stapten uit en Thomas ging alleen verder.¹⁰ Met succes overigens want de fabriek bestaat nog steeds.

afb. 4. De familie Thomas Regout in 1844. In het midden de schoonmoeder van Thomas.

Een uitstapje in 1842

Met welke bedoelingen Thomas Regout en gezelschap in 1842 de berg in ging is, zoals zovaak, op dit moment niet te achterhalen. Waarschijnlijk gewoon als toerist want de Sint Pietersberg is al eeuwenlang een toeristische trekpleister, en is letterlijk wereldberoemd. Bezoekers waren hoofdzakelijk welgestelde mensen, die zich een reis en een geleid bezoek konden permitteren. De talloze authentieke opschriften die de muren sieren is een van de aantrekkelijkheden die het brengen van een ondergronds bezoek waard maakt. En misschien zonder het zelf te beseffen heeft hij door zijn bezoek voor een nieuwe attractie gezorgd; namelijk het opschrift van Thomas Regout zelf. Laten we er zuinig op zijn.

Met dank aan John Caris en Max Wijnen voor het kritisch doorlezen van de tekst.
____________________________________
Noten:
1. D.C. van Schaïk. Maastricht en de Sint Pietersberg. Heer, 1948. P.43
2. “Enquête betreffende de werking en uitbreiding der wet van 19 september 1874 (Staatsblad no. 130) en naar den toestand van fabrieken en werkplaatsen”. Uit. J. Baars. Kinderarbeid in Nederland. Cultuurwijs.nl, 24 maart 2004. in: http://www.cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/i000907.html gezien op 7 april 2007.
3. L.J.Morreau. Bolwerk der Nederlanden. De vestingwerken van Maastricht sedert het begin van de 13de eeuw. Assen, 1979. p. 233
4. E.J.G. van Royen. 150 jaar Thomas Regout N.V. Geschiedenis van een Maastrichts metaalverwerkend bedrijf 1834 -1984. Maastricht, 1984. p.21.
5. H.J. Versfelt. Een reisje naar België in 1839. Gieten, september 1997. p.60
6. H. Peeters, L. Dresen-Coenders, T. Brandenbarg (red.). Vijf eeuwen gezinsleven. Liefde, huwelijk en opvoeding in Nederland. Nijmegen, 1994. p.143,144
7. Dr. A.J.Fr. van Maenen. p. 81 ev.
8. Idem. p. 153
9. Dr. A.J.Fr. van Maenen. p. 152.
10. Dr. A.J.Fr. van Maenen. p. 150-180

Bronnen:
J. Baars. Kinderarbeid in Nederland. Cultuurwijs.nl, 24 maart 2004. in: http://www.cultuurwijs.nl/ cultuurwijs.nl/cultuurwijs.nl/i000907.html gezien op 7 april 2007.
Dr. A.J.Fr. van Maenen. Petrus Regout 1801-1878. Bijdrage tot de sociaal-economische geschiedenis van Maastricht nr. VII. Nijmegen, 1959.
L.J.Morreau. Bolwerk der Nederlanden. De vestingwerken van Maastricht sedert het begin van de 13de eeuw. Assen, 1979.
H. Peeters, L. Dresen-Coenders, T. Brandenbarg (red.). Vijf eeuwen gezinsleven. Liefde, huwelijk en opvoeding in Nederland. Nijmegen, 1994.
E.J.G. van Royen. 150 jaar Thomas Regout N.V. Geschiedenis van een Maastrichts metaalverwerkend bedrijf 1834 -1984. Maastricht, 1984.
D.C. van Schaïk. Maastricht en de Sint Pietersberg. Heer, 1948.
H.J. Versfelt. Een reisje naar België in 1839. Gieten, september 1997.

Fotoverantwoording:
Afbeelding 1. Erik Honée, gemaakt op 6 januari 2006 in de Zonneberg, Sint Pietersberg.
Afbeelding 2. bewerking Erik Honée
Afbeelding 3 E.J.G. van Royen. 150 jaar Thomas Regout N.V. Geschiedenis van een Maastrichts metaalverwerkend bedrijf 1834 -1984. Maastricht, 1984. De schilder is onbekend, het schilderij bevind zich in het Sociaal Historisch Centrum in Limburg.
Afbeelding 4. idem.
Afbeelding 5 en 6. Erik Honée dd 13 april 2007

Ü Terug naar de rubriek "Artikelen"